FPGA Projelerinde Gereksinimlerin Belirlenmesi ve Yönetimi
FPGA Projelerinde Gereksinimlerin Belirlenmesi ve Yönetimi
Bir FPGA, tüm simülasyon testlerinden geçse bile amaçlanan işlevi yerine getirmeyen bir tasarım olabilir.
Bir gereksinim, bir sistemin veya bileşenin ne yapması gerektiğini, bunu hangi koşullarda ve hangi sınırlar içinde gerçekleştirmesi gerektiğini tanımlar. Tasarım mühendisine ulaşılması gereken bir hedef, doğrulama mühendisine ise bu hedefe ulaşılıp ulaşılmadığını değerlendirebileceği bir ölçüt sunar. Hedef yeterince açık değilse iyi yazılmış bir RTL tasarımı bile beklenen davranışı sağlamayabilir.
Büyük sistemlerde FPGA gereksinimleri tek başına ortaya çıkmaz. İşlevler sistem seviyesinde tanımlanır ve programlanabilir mantık cihazının (PLD) sorumlulukları netleşene kadar ekipman mimarisi boyunca alt seviyelere tahsis edilir. Bu süreç genellikle uçuş hattında değiştirilebilir birim (LRU) ve devre kartı birimi (CBA) üzerinden ilerler. LRU, sistem veya uçak içerisinde belirli bir işlevi yerine getiren bağımsız bir ekipman olarak da düşünülebilir. CBA ise bir LRU veya ekipman içerisinde belirli işlevleri yerine getirmek üzere elektronik bileşenlerin bir baskılı devre kartı (PCB) üzerine yerleştirilmesiyle oluşturulan elektronik kart birimidir. Tipik bir akış LRU gereksinimleri → CBA gereksinimleri → PLD gereksinimleri şeklindedir. Her projede bu seviyelerin tamamına ihtiyaç duyulmayabilir. Ancak FPGA gereksinim dokümanı, her durumda FPGA’nın birlikte çalıştığı donanımın gerçek ihtiyaçlarını yansıtmalıdır.
Bir FPGA’nın bir komutu “hemen” onaylaması gerektiğini belirten bir gereksinim düşünün. Buradaki “hemen” ifadesi bir saat çevrimini mi, dört çevrimi mi, yoksa nanosaniye cinsinden belirli bir süreyi mi ifade ediyor? Tasarım ve doğrulama ekipleri farklı varsayımlarda bulunana kadar bu ayrım önemsiz görünebilir. İyi yazılmış gereksinimler, bu tür varsayımların RTL tasarımına yansımadan önce ortadan kaldırılmasını sağlar.
1. RTL Yazmadan Önce Beklenen Davranışı Tanımlayın
FPGA gereksinimlerinde temel amaç, iç mantığın nasıl gerçekleneceğini tarif etmek yerine cihazın ne yapması gerektiğini tanımlamaktır.
Aşağıdaki örnekleri inceleyelim:
- “FPGA, komutları işlemek için üç durumlu bir sonlu durum makinesi (FSM) kullanmalıdır.” ifadesi, beklenen davranış yerine bir uygulama yöntemi belirterek tasarım kararını tanımlar. (✗)
- “
cmd_ackçıkışı aşağıdaki durum sağlandıktan sonra 1 saat çevrimi içerisinde yüksek seviyeye geçmelidir:clk_50sinyalinin yükselen kenarında hemcmd_validhem decmd_readysinyalleri yüksek seviyede.” ifadesi, beklenen davranışı tanımlar. (✓)
- “FPGA,
fault_insinyalini izlemek vefault_outçıkışını kontrol etmek için iki durumlu bir sonlu durum makinesi (FSM) kullanmalıdır.” ifadesi, beklenen davranış yerine iç tasarıma ilişkin bir uygulama kararını tanımlar. (✗) - “FPGA, aşağıdaki durum sağlandıktan sonra 1 saat çevrimi içerisinde
fault_outçıkışını yüksek seviyeye getirmelidir:clk_50sinyalinin yükselen kenarındafault_insinyali yüksek seviyede.” ifadesi, gözlemlenebilir ve ölçülebilir bir davranışı tanımlar. (✓)
İkinci ve dördüncü örnekler, tasarım mühendisine uygun mimariyi seçme özgürlüğü tanırken doğrulama mühendisine de test edilebilir bir davranış sunar. Elbette ilk enerjilenme (cihaz açılımı), reset, geçersiz girdi vb. durumlardaki davranışı gibi ayrıntıların ayrıca gereksinim setlerinde tanımlanması gerekir.
FPGA’yı Bir Kara Kutu Olarak Ele Alarak Başlayın
Gereksinimleri yazmaya başlarken kullanılabilecek pratik yaklaşımlardan biri, FPGA’yı bir kara kutu (black box) olarak ele almaktır. Önce arayüzleri belirleyin; ardından her bir çıkışın girişlere, çalışma koşullarına veya zamanlama olaylarına nasıl tepki vermesi gerektiğini değerlendirin.
Örneğin bir komut denetleyicisinin komut onayı, hata bildirimi ve işlemin tamamlandığını gösteren çıkışları olabilir. Her çıkış için ilk enerjilenme, normal çalışma (aktif/pasif olma), reset ve geçersiz giriş koşullarındaki beklenen davranışları düşünün.
Bu aşamada arayüz tanımları ile davranışsal gereksinimleri birbirinden ayırmak önemlidir. Örneğin, I2C arayüzünde SCL sinyalinin saat hattı, SDA sinyalinin çift yönlü veri hattı olarak tanımlanması, verilerin 8 bitlik gruplar halinde aktarılması ve her veri baytını bir ACK/NACK bitinin izlemesi yararlı arayüz bilgileridir. Ancak bu bilgiler, FPGA’nın söz konusu arayüz üzerinden nasıl davranması gerektiğini tek başına açıklamaz.
Davranışsal gereksinimler ise belirli koşullar altında FPGA’nın çıkışlarında beklenen tepkileri tanımlar. Aşağıda verilen örnek davranışsal bir gereksinimdir:
- “FPGA, I2C veri aktarımının sonunda STOP koşulunu oluşturduktan sonra
tx_doneçıkışını 1clk_i2csaat çevrimi içerisinde yüksek seviyeye getirmelidir.”
Bu tür gereksinimler, yalnızca arayüzün özelliklerini değil, FPGA’nın belirli koşullarda çıkışlarını nasıl kontrol etmesi gerektiğini de ortaya koyar.
Gereksinimleri çıkışlara ve bu çıkışlarla ilişkili davranışlara göre düzenlemek, yani çıktı odaklı bir yaklaşım benimsemek, birbiriyle ilişkili gereksinimleri bir arada tutmayı sağlar. Ayrıca eksik veya tanımlanmamış davranışların belirlenmesini kolaylaştırır ve gereksinim tabanlı doğrulama için iyi bir başlangıç noktası oluşturur.
Bununla birlikte, FPGA’yı kara kutu olarak ele almak, gereksinimlerin yalnızca üst seviye arayüzlerle sınırlı tutulması gerektiği anlamına gelmez. FPGA pinlerinden doğrudan gözlemlenemese bile gerçekleme öncesinde tanımlanması gereken iç işlevler, çalışma kısıtları ve davranışlar da gereksinimlere dahil edilmelidir.
Gereksinimleri İşlevlerine Göre Düzenleyin
Gereksinim dokümanını daha düzenli ve kapsamlı hâle getirmek için kullanılabilecek bir başka yaklaşım, temel tasarım işlevlerini belirlemek ve gerçeklemeye başlamadan önce bu işlevlerin RTL modüllerine nasıl ayrılabileceğini değerlendirmektir.
Bu ön işlevsel ayrıştırma, PLD gereksinim dokümanının düzenlenmesinde yol gösterici olabilir. Gereksinimleri işlevsel başlıklar altında gruplandırmak, mühendislerin tasarımın her bölümünden beklenen davranışları sistematik biçimde değerlendirmesine yardımcı olur.
Örneğin Sistem Sağlığı İzleme (Health Monitoring) başlıklı bir alt bölümde, PLD’nin arızaları nasıl algılayacağını, iç durum sinyallerini nasıl izleyeceğini ve hata durumlarını nasıl bildireceğini tanımlayan gereksinimler yer alabilir. Tasarıma bağlı olarak komut işleme, haberleşme arayüzleri veya veri işleme işlevleri için de ayrı alt bölümler oluşturulabilir.
Her işlevi ayrı ayrı değerlendirmek, aksi hâlde gözden kaçabilecek davranışların, çalışma koşullarının ve bağımlılıkların belirlenmesine yardımcı olur. Ayrıca donanım tasarım sürecinin ilerleyen aşamalarında gereksinimler, RTL modülleri ve doğrulama faaliyetleri arasında ilişki kurulmasını kolaylaştırır.
Burada önemli bir noktanın altını çizmek gerekir: Bu yaklaşım, gereksinimler belirlenirken RTL mimarisinin kesinleştirilmesi gerektiği anlamına gelmez. İşlevsel ayrıştırmanın amacı gereksinimlerin belirlenmesini ve düzenlenmesini desteklemektir; gereksinim dokümanını bir RTL tasarım tarifine dönüştürmek değildir. Gerçeklemeye yönelik belirli kısıtlar yalnızca gerçekten gerekli olduklarında ve gerekçelendirilebildiklerinde gereksinimlere dahil edilmelidir.
2. Gerçekten Doğrulanabilir Gereksinimler Yazın
Bir ifadede shall (“-malıdır/-melidir”) kullanılması, o ifadeyi kendiliğinden doğrulanabilir hâle getirmez. İyi yazılmış bir PLD gereksinimi; gözlemlenebilir sonucu, bu sonucu tetikleyen olayı ve gerekli zamanlama veya öncelik koşullarını tanımlar.
Saat frekansı 50 MHz olan ve her saat çevrimi 20 ns süren örnek bir komut arayüzünü ele alalım. Önce geçerli komut ifadesini, clk_50 sinyalinin yükselen kenarında hem cmd_valid hem de cmd_ready sinyalinin yüksek seviyede olması şeklinde tanımlayalım. Bu tanım gereksinim dokümanında bilgilendirici bir açıklama olarak yer alabilir. Ardından beklenen davranışı şu şekilde ifade edebiliriz:
- PLD_REQ_010: Geçerli bir komut kabul edildikten sonra
cmd_ackçıkışı 4 saat çevrimi içinde yüksek seviyeye geçmelidir. - PLD_REQ_011:
cmd_ackçıkışı yüksek seviyeye geçtikten sonra,clk_50sinyalinin bir sonraki yükselen kenarında düşük seviyeye dönmelidir. - PLD_REQ_012:
reset_ndüşük seviyedeyse komut girişlerinden bağımsız olarakcmd_ackçıkışı düşük seviyede olmalıdır.
İlk gereksinim, en fazla dört çevrimlik, yani 80 ns’lik bir gecikme sınırı belirler. Sonraki iki gereksinim ise darbe davranışını ve resetin önceliğini tanımlar. Birden fazla komutun zaman açısından çakışması veya desteklenmeyen işlem kodlarının (opcode) alınması mümkünse arayüz gereksinimlerinde bu durumlarda ne olacağı da belirtilmelidir.
Buradaki sayısal değerler bir müşteri projesinden alınmış ölçümler değil, açıklama amacıyla seçilmiş örneklerdir. Asıl önemli olan, her gereksinimin açık bir doğrulama kontrolüne dönüştürülebilmesidir:
Beklenen çıkış, doğru tetikleyici olaydan sonra ve izin verilen süre içinde oluştu mu?
Aşağıdaki görsel iyi bir PLD gereksiniminin anatomisini göstermektedir.
Zamanlama gereksinimleri FPGA’nın kapasitesinden değil, uygulamanın ihtiyaçlarından türetilmelidir.
FPGA’nın, her 2 µs’de bir 16 bitlik seri veri çerçevesi aktaran bir analog-dijital dönüştürücüyü (ADC) kontrol ettiğini düşünelim. 8 MHz frekansta 16 saat çevrimi tam 2 µs sürer ve protokolün diğer zamanlama gereksinimleri için hiç süre bırakmaz. 12,5 MHz frekansta ise 16 çevrim 1,28 µs sürer. Ancak bu, doğru gereksinimin mutlaka 12,5 MHz olduğu anlamına gelmez. Kabul edilebilir frekans aralığı ve zamanlama payları, seçilen ADC’nin veri sayfasına ve devre kartının örnekleme ihtiyaçlarına göre belirlenmelidir.
Bu ayrım, sık karşılaşılan bir sorunun önüne geçer: çevredeki ekipmanın ihtiyaç duyduğu zamanlama yerine mevcut tasarımın ulaşabildiği zamanlamayı gereksinim olarak yazmak. Aynı ilke komut onay gecikmesi, reset sonrası toparlanma süresi ve verinin geçerli olduğu zaman aralıkları için de geçerlidir. Ölçülebilir sınırlar ve referans alınacak olaylar belirtilmeli; “hızlı”, “periyodik olarak” veya “mümkün olan en kısa sürede” gibi belirsiz ifadelerden kaçınılmalıdır.
3. DO-254’ün Gereksinim Belirlemedeki Yeri
Buraya kadar ele alınan yaklaşımlar tüm FPGA projeleri için yararlıdır. Ancak emniyet kritik hava aracı donanımlarının geliştirilmesinde açık ve doğrulanabilir gereksinimler yazmak, sürecin yalnızca bir bölümüdür. DO-254, gereksinimlerin donanım tasarım yaşam döngüsü boyunca geçerlenmesini, yönetilmesini ve güncel tutulmasını da kapsayan yapılandırılmış bir tasarım güvencesi çerçevesi sunar. AMC 20-152A ise bu çerçevenin uygulanmasına ilişkin ek rehberlik ve açıklamalar sağlar.
Bu bağlamda önemli ayrımlardan biri geçerleme (validation) ile doğrulama (verification) arasındaki farktır. Geçerleme, gereksinimlerin amaçlanan donanım işlevi açısından doğru (correctness) ve eksiksiz (completeness) olup olmadığını değerlendirir. Doğrulama ise gerçeklenen FPGA’nın bu gereksinimleri karşılayıp karşılamadığını belirler. Kısacası:
- Geçerleme: Bu gereksinimler, istenilen işlevleri doğru ve eksiksiz tanımlıyor mu?
- Doğrulama: Gerçeklenen tasarım, bu gereksinimleri karşılıyor mu?
Örneğin bir FPGA, başlangıçta yanlış tanımlanmış bir zamanlama gereksinimini eksiksiz uygulayarak tüm doğrulama testlerinden geçebilir. Bu örnek, yalnızca gerçeklemenin doğrulanmasının neden yeterli olmadığını gösterir. Ayrıca AMC 20-152A Objective CD-3’e göre; ister türetilmiş ister üst seviyeden aktarılmış olsun, tüm gereksinimlerin geçerlenmesi gerektiği unutulmamalıdır.
Geçerleme ve doğrulama konuları, sonraki blog yazılarında daha ayrıntılı ele alınacaktır.
Gereksinimler Donanım Tasarım Yaşam Döngüsü Boyunca Gelişir
Bir diğer önemli nokta, gereksinim belirleme faaliyetinin RTL geliştirme başladığında sona eren tek seferlik bir işlem olmamasıdır. Gereksinimler; kavramsal tasarım, detay tasarım, gerçekleme ve doğrulama dahil olmak üzere donanım tasarım yaşam döngüsü boyunca eklenebilir, ayrıntılandırılabilir veya güncellenebilir.
Uygulamada bu durum oldukça yaygındır. Tasarım faaliyetleri daha önce belirlenmemiş davranışları, kısıtları veya bağımlılıkları ortaya çıkarabilir. Doğrulama faaliyetleri ise mevcut gereksinimlerdeki belirsizlikleri ya da eksiklikleri açığa çıkarabilir.
Bu süreçte ortaya çıkan gereksinimler, kaynaklarına ve PLD seviyesinde nasıl tanımlandıklarına göre farklı şekilde değerlendirilebilir:
- Doğrudan Aktarılan Gereksinimler (Directly Allocated Requirements): Üst seviye gereksinimlerin herhangi bir detaylandırma veya ayrıştırma yapılmadan doğrudan PLD seviyesine aktarılmasıyla oluşturulur.
- Detaylandırılmış/Ayrıştırılmış Gereksinimler (Refined/Decomposed Requirements): Üst seviye gereksinimlerin PLD seviyesinde daha ayrıntılı ve uygulanabilir hale getirilmesiyle oluşturulur. Üst seviye gereksinimlerden gerekçelendirilebildikleri sürece türetilmiş gereksinim olarak değerlendirilmezler.
- Türetilmiş Gereksinimler (Derived Requirements): Üst seviye gereksinimlerden doğrudan izlenemeyen; tasarım kararları, mimari değerlendirmeler veya gerçekleme ihtiyaçları sonucunda ortaya çıkan ek gereksinimlerdir.
Örneğin tasarıma bir iç arıza algılama mekanizması eklenmesine karar verilmesi, arızaların nasıl algılanacağını, ele alınacağını veya bildirileceğini tanımlayan ek gereksinimler doğurabilir. Bu gereksinimler dokümante edilmeli ve geçerlenmelidir. Özellikle, her bir türetilmiş gereksinimin sistem emniyeti üzerindeki olası etkileri değerlendirilmeli ve bu değerlendirmeler ilgili sistem emniyeti süreçlerine yansıtılmalıdır.
Buradaki temel nokta, donanım tasarımı ayrıntılandıkça gereksinimlerin de gelişmesinin beklenen bir durum olmasıdır. Ancak bu değişiklikler kontrollü yürütülmeli ve gerekçelendirilmelidir. Gereksinim yönetimi, değişiklik kontrolü ve izlenebilirlik bu nedenle kritik önem taşır.
Anormal ve Sınır Koşullarının Tanımlanması
DO-254 kapsamında gereksinimler yalnızca FPGA’nın temel algoritmik işlevleriyle sınırlı tutulmamalıdır. Güç verilmesi ve reset sonrasındaki davranışlar, giriş/çıkış arayüzleri ve zamanlama kısıtları, saat ve reset ilişkileri ile zaman aşımı (timeout) ve hata durumları da ele alınmalıdır. Ayrıca normal çalışma koşullarının yanı sıra sınır ve en kötü durum koşullarında beklenen davranışlar da tanımlanmalıdır.
DAL A ve B seviyesindeki donanımlar için CD-8 hedefi (Objective CD-8), anormal ve sınır koşullarını ve bu koşullarda beklenen davranışları ele alır. Örneğin “Devam eden bir işlem sırasında reset uygulanırsa ne olmalı?” sorusunun yanıtı, RTL’nin tesadüfen ortaya çıkan davranışına bırakılmamalı; gereksinimlerde tanımlanmalıdır. Uygulanacak tasarım güvencesi faaliyetleri, cihaza ve projeye ilişkin geçerli hedeflere bağlıdır.
İşaretsiz (unsigned) iki adet 12 bitlik değerin toplandığı bir aritmetik işlemi düşünelim. Toplam 12 bitlik aralığı aştığında sonucun başa sarma (wraparound) yerine en büyük değerde doyuma (saturation) ulaşması isteniyorsa bu davranış açıkça belirtilmelidir.
- PLD_REQ_013:
input_validsinyali yüksek seviyedeykendata_a[11:0]vedata_b[11:0]işaretsiz değerlerinin toplamı 4095’i aşarsa FPGA,clk_50sinyalinin bir sonraki yükselen kenarındasum_out[11:0]çıkışını0xFFFdeğerine ayarlamalıdır.
Bu tür koşullarda beklenen davranışların tanımlanması, hem gerçekleme hem de doğrulama için açık bir temel oluşturur.
4. İzlenebilirliği ve Değişiklikleri Yönetilebilir Hâle Getirin
Önceki bölümde de ele alındığı gibi gereksinimler, donanım tasarım yaşam döngüsü boyunca değişebilir. Bu değişiklikleri etkin biçimde yönetebilmek için gereksinimler, tasarım öğeleri ve doğrulama kanıtları arasında açık ilişkiler kurulması ve bunların korunması gerekir.
Örnek bir izlenebilirlik yapısı iki ayrı zincir üzerinden gösterilebilir:
- Tasarım izlenebilirliği: CBA gereksinimi → PLD gereksinimi → Tasarım öğesi
- Doğrulama izlenebilirliği: CBA gereksinimi → PLD gereksinimi → Doğrulama test senaryosu → Doğrulama sonucu
Bu yapı, PLD gereksinimlerinin hem tasarım öğeleriyle hem de ilgili doğrulama faaliyetleriyle doğrudan ilişkilendirilmesini sağlar.
Bir gereksinim eklendiğinde veya değiştirildiğinde bu ilişkiler, mühendislerin etkilenen tasarım öğelerini ve doğrulama faaliyetlerini belirlemesine, değişikliğin etkisini değerlendirmesine ve proje genelinde tutarlılığı korumasına yardımcı olur.
İzlenebilirlik ve değişiklik yönetimi, sonraki blog yazılarında daha ayrıntılı ele alınacaktır.
Sonuç
Gereksinimler, tasarıma yön verecek kadar erken hazırlanmalı, doğrulamaya temel oluşturacak kadar açık yazılmalı ve değişiklikler karşısında geçerliliğini koruyacak şekilde yönetilmelidir.
İşe, FPGA’nın birlikte çalıştığı donanımın ihtiyaç duyduğu davranışları belirleyerek başlayın. PLD çıkışlarının davranışlarını girişler, olaylar, zamanlama, reset ve anormal koşullar üzerinden tanımlayın. Tasarım kararlarını işlevsel gereksinimlerden ayrı tutun, gereksinimleri geçerleyin ve her gereksinimi ilgili doğrulama kanıtlarıyla ilişkilendirin.
Amaç yalnızca RTL’nin çalıştığını göstermek değildir. Asıl amaç, FPGA’nın tasarlanma gerekçesi olan işlevi yani gereksinimi yerine getirdiğini göstermektir.
Bizimle İletişime Geçin: info@run-x.com | www.run-x.com
Teknik kaynaklar
- Randall Fulton ve Roy Vandermolen, Airborne Electronic Hardware Design Assurance: A Practitioner’s Guide to DO-254.
- DO-254, Design Assurance Guidance for Airborne Electronic Hardware.
- AMC 20-152A, Development Assurance for Airborne Electronic Hardware.